Kamulaştırma nedir sorusu, genellikle idarenin kamu yararını gerekçe göstererek bir kimsenin özel mülkiyetinde bulunan taşınmazına rızası dışında el koyması işlemini ifade eder.

Anayasanın 46. maddesine göre, kamulaştırma işlemini yapan idare; bedelini ödemek şartıyla gerçek ve özel hukuk tüzel kişilere ait bulunan taşınmaz mallara hak sahibi olur fakat bunun için belli şartların olması gereklidir.

KAMULAŞTIRMA ŞARTLARI

Kamulaştırma şartları beş maddeden oluşmaktadır ve kamulaştırma işleminin gerçekleştirilmesi bu şartların varlığına bağlıdır. Aksi takdirde hukuka uygun bir kamulaştırma işlemi söz konusu olmayacağından yargı yoluna başvurulması gerekecektir.

Kamulaştırma şartları şu şekildedir:

• Kamulaştırma sadece “yetkili idare” tarafından yapılır.
• Kamulaştırmayı zorunlu kılan bir “kamu yararı” bulunmalıdır.
• Kamulaştırmanın konusu “özel mülkiyete konu olan taşınmaz” bir maldır.
• Kamulaştırılan taşınmazın bedeli “peşin” ödenir.
• Kamulaştırmanın nasıl yapılacağı yasadaki esaslara göre belirlenir.

KAMULAŞTIRMA SÜRECİ AŞAMALARI

Kamulaştırma süreci aşamaları idari ve yargısal aşama olarak iki farklı süreç halinde yürütülmektedir. İdari aşama kamulaştırma işlemini gerçekleştirecek olan ilgili idare tarafından, yargısal aşama ise yetkili ve görevli mahkemeler tarafından yürütülmektedir.

1) İdari Aşama

İdari aşama, kamulaştırma sürecini gerçekleştirmek için kanunla belirlenmiş olan idarenin, yasada belirlenmiş olan usul ve esaslara uygun hazırlık sürecini titiz bir şekilde yürütmesidir.

a) İlgili İdare Tarafından Bütçeye Yeterli Ödenek Konulması

Kamulaştırma yapılmasına karar veren yetkili idare tarafından kamulaştırma işleminin gerçekleştirileceği konumda alan araştırması yapılarak bir tahmini bedel belirlenmelidir.

Yeterli ödenek için tahmini bedeli saptayacak olan idare, yalnızca tek taraflı olarak kendi menfaatlerini düşünmemeli, rasyonel olarak dikkat ve özen göstererek kamulaştırmaya konu edilecek olan taşınmazın asıl değerini hesaplama amacı gütmelidir. Yapılan çalışmanın sonucunda ortaya çıkacak olan bedel temin edilmeli ve yetkili idare tarafından bütçeye konulmalıdır.

b) İlgili İdare Tarafından Kamu Yararı Kararının Alınması

İlgili idare tarafından kamu yararı kararının alınması sıkı şartlara bağlanmıştır. Kamu yararı kararı, ilgili idarede yer alan herhangi bir veya birileri tarafından değil, kanunda sınırlı olarak belirtilmiş bulunan yetkililer tarafından alınabilir. Kamu yararı, bireysel yararların üstünde tutulmalıdır.

c) Kamu Yararı Kararının Onaylanması

Kamu yararı kararının tek başına bu kararı almakla yetkili olan kişiler tarafından alınması yeterli değildir. Buna bağlı olarak bir çeşit idari denetim mekanizması öngörülmesine gerek görülmüş ve verilecek olan bu kamu yararı kararının onaylanması gerekliliği Kamulaştırma Kanunu’nun 6. maddesinde düzenlenmiştir.

d) Kamulaştırmaya Dair Muhatapların Tespiti

Kamulaştırmaya dair muhatapların tespiti işleminin somutlaştırılması gerekmektedir çünkü kamulaştırma kararının alınması, kurucu nitelikte soyut bir hukuki işlemdir.

e) Kamulaştırma Yapılacak Yerin Tapulu Olmaması Halinde İzlenmesi Gereken Yol

Kamulaştırma yapılacak yerin tapulu olmaması halinde izlenmesi gereken yol Kamulaştırma Kanunumuzun 9. ve 19. maddelerinde yer alır. Kamulaştırmaya tabii tutulması planlanan arazilerin tapusuz olması, henüz kadastro işlemlerinin yürütülmemiş olması ve benzeri durumlarda hak kaybı yaşanmaması adına bu maddeler dikkate alınır.

f) Kamulaştırılacak Taşınmazın Değerinin Tespiti

Kamulaştırılacak taşınmazın değerinin tespiti aşamasına “kıymet takdiri” de denilmektedir. Taşınmazın değerinin tespiti için bir Kıymet Takdiri Komisyonu oluşturulur. Yetkili idareye ait en az üç kişilik bir komisyon değer tespitini yapacaktır. Kanunda kıymet takdirine ilişkin inceleme yapacak olan komisyonun kimlerden oluşacağına dair açık ve spesifik bir belirleme yapılmamış da olsa bu komisyon üyelerinin inceleme yapacakları hususlara ilişkin bilgi ve deneyim sahibi olmaları, ileride meydana gelmesi olası uyuşmazlıkları önleyici bir nitelik teşkil edecektir.

g) Satın Alma, Uzlaşmaya Davet ve Pazarlık

Satın alma, uzlaşmaya davet ve pazarlık usulleri birbirini takip eden usullerdir. Satın alma girişimi sonucunda muhataplar ile uzlaşmaya varılamaması halinde olay yargıya taşınacaktır.

2) Yargısal Aşama

Yargısal aşama, adli ve idari yargı aşaması olarak iki başlığa ayrılmaktadır. Genel itibariyle kamulaştırma işlemlerine ilişkin olarak maddi düzeltim davaları, bedel tespit ve idare adına tescil davası ve iptal davaları açılabilmektedir.