Konişmento, gönderim belgesi anlamına gelir. Deniz ticaret hukukunda konişmentonun tanımı şöyle yapılmıştır:

Taşıyanın tek taraflı olarak düzenlediği, malların gemiye yüklenmiş olduğunu ya da teslim alındığını tevsik etmeye (vesîkalandırmaya) yarayan bir belgedir. Malın taşınması ve alıcıya teslimi taahhüdünü belirtir. Kıymetli evrak niteliği taşıyan bu senet, malı temsil eder.

Ayrıca konişmento taşıtan ile taşıyan arasında gerçekleşen kırkambar sözleşmesinin muhtevasını da tayin eder.

Konişmento Nedir?

Bu açıklamalara ek olarak, konişmentonun tasarıda nasıl tanımlandığından da bahsetmek istiyoruz.

Tasarıya göre konişmento;

‘Eşyanın gemiye yüklendiğini veya taşıyan tarafından teslim alındığını gösteren, taşıma sözleşmesinin yapılmış olduğunu ispatlayan bir senettir. Taşıyan kişi, eşyayı konişmentonun ibrazı mukabilinde teslim etmekle mükelleftir.’ (1228 M.)

Konişmentodan başka farklı taşıma senetlerine de tasarıda yer verilmiştir. Taşıyan kimsenin, taşınacak malı teslim aldığını kanıtlamak üzere düzenlemiş olduğu konişmentonun dışındaki tüm senetler, taşıma sözleşmesinin gerçekleştirilmiş olduğuna karîne oluşturur.

Konişmento Nasıl Düzenlenir? Konişmento Çeşitleri Nelerdir?

Malın gemiye alınmasından sonra, taşıyan tarafından yükleten kişinin talebi doğrultusunda konişmento düzenleme işlemi yapılır. Bu hususta yetkili tek kişi taşıyan değildir. Donatanın veya kaptanın temsilcilerinden biri yani acenta da konişmentoyu taşıyan nâmına düzenleyebilir. (TTK. 1097).

Söz konusu kişiler taşıyanın kanunen temsilcisi sayılır. Herhangi bir talep olmaksızın konişmento vermek gerekmez. Ancak bu senet iş hayatında önemli bir rol oynar. Bundan dolayı neredeyse her taşıma faaliyetinde konişmento düzenlenmesi istenir.

Bilhassa deniz aşırı satımlarda ortaya çıkan borçların ödenmesinde, akreditif muameleler için konişmento düzenlemek şarttır.

Yükleten kimse, konişmento senedinin kendisi tarafından imzalanan suretini kaptana vermekle yükümlüdür. (Böyle bir istek olması hâlinde.)

Konişmentonun bu nüshâsına ‘kaptan kopyası’ denir. Yalnızca isbat vasıtasıdır ve gerçek mânâda konişmento yerine geçmez.

Konişmentonun Nevileri

Muhtelif açıdan çeşitli nevlere ayrılan konişmento; eşyanın gemiye yüklenip yüklenmeme durumuna göre sınıflandırılır:

• Düzenlendiği an itibariyle mal gemiye yüklenmemiş ise bu konişmentoya tesellüm konişmentosu adı verilir. Mal, gemiye yüklemeyi beklemeksizin taşıyan kişi tarafından teslim alınır. Bu aşamada verilen konişmento, tesellüm konişmentosudur.
• Eğer mal gemiye yüklenmişse bu durumda düzenlenecek senedin adı yükleme konişmentosu olur. Esasen, konişmentonun normal şekli budur. Teslim sırasında tesellüm konişmentosu veya muvakkat makbuz verilmişse, mal gemiye teslim alındıktan sonra bunun iadesi karşılığında yükleme konişmentosu düzenlenir.

Kaptan veya taşıyan yeni bir konişmento düzenlemek zorunda değildir. Arzu ederlerse, malların yüklendiğini, geminin ismini ve yükleme tarihini tesellüm konişmentosuna kaydederek de yükletene teslim edebilirler.

Bu konişmento, tıpkı yükleme konişmentosu hükmündedir. Aynı değer ve niteliğe sahiptir. (TTK. 1097).

Normal konişmento şeklini yükleme konişmentosunun teşkil ettiğinden bahsetmiştik. Fakat eğer gemi muntazam tarifeyle sefer yapıyorsa nakliyatta tesellüm konişmentosunun ayrı bir yeri vardır.

Şöyle ki;

Gemi, tarife gereği limanda kısa bir müddet kalmak durumundadır. Hâl böyleyken, taşıyanın eşyaları daha evvel teslim alması lâzımdır. Mallar teslim alındığında rıhtım ambarlarına konur ve orada muhafaza edilirler.

Gemi limana geldiği zaman yüklemenin kısa bir süre içinde bitirilmesi bu suretle mümkün olur. Tesellüm konişmentosu vermek yükle ilgilenen kişileri malları önceden getirmeleri hususunda teşvik eder. Bu ise taşıyanın lehine bir durumdur. Hem böylelikle yükle ilgililerin mal üzerinde yüklemeyi beklemeden tasarruf imkânı doğar.

Tesellüm Konişmentosu Riskleri

Yukarıdaki faydalarının yanı sıra tesellüm konişmentosunun bazı sakıncalarından da söz etmek mümkündür.

Şöyle ki;

Tesellüm konişmentosunun hâmili olan kimse, malın yüklenip yüklenmediğine ve yüklendiyse bunun ne zaman yapıldığına ilişkin bilgi sahibi olamaaz.

Tesellümün ardından mal rıhtımda, depoda veya yükleme esnasında hasara uğrayabilir yahut tamamen ziyân olabilir. Tesellüm konişmentosunun bu konuda da herhangi bir fikir vermeyeceğini söyleyebiliriz.

Bu tür mahzurlarından ötürü tesellüm konişmentosu denizaşırı satışlarda ekseriyetle îfâ olarak kabul görmez. Kezâ, kredi temini için böyle bir senedi karşılık göstermek de mümkün değildir.

Zira konişmento düşük bir iktisâdî değeri ifade eder. Bu yüzdendir ki yükleten kişi, mallar gemiye alındıktan sonra tesellüm konişmentosunu iade etmek şartıyla yükleme konişmentosunun verilmesini isteyebilir.

Aktarmalı (Karma) Taşıma Konişmentosu

Yükün; değişik vasıtalarla, muhtelif taşıyanlar tarafından iç sularda veya kara yahut deniz yoluyla taşınması hâlinde verilen konişmentodur. Taşımanın her safhası için muteberdir.

Kural olarak karma taşıma konişmentosunu ilk taşıyan düzenler. Böylece yükün, gönderilene varma yerinde teslim edilmesi yükümlülüğü ortaya çıkar. Ancak kendisi yükü taşımanın bütün safhalarında taşımakla mükellef değildir. Diğer safhaları yardımcı şahıs durumunda olan başka taşıyanlar aracılığıyla tamamlayabilir.

İlk taşıyan bazen sorumluluğunu kendi taşıma safhasına tahsis eder. Böyle bir sınırlama gerçekleştiği takdirde ilk taşıyanın borcu, yükün aktarma limanına kadar taşınmasından ve o bölgede ikinci taşıyana (nakliye komisyoncusuna) devredilmesinden ibarettir. Taşıyan yüklerin aktarımı sırasında gereken özeni göstermekten de sorumludur.

Konişmento çeşitleri arasında karma taşıma konişmentosu kimi zaman yükü varma yerine kadar taşıması gereken müteaddit taşıyanlarca müştereken düzenlenir. Bu tarz bir konişmento genellikle sonraki taşıyanların temsilcisi olarak işlev görür.

Bunu ilk taşıyan imzalayabileceği gibi, tüm taşıyanlar adına hareket yetkisi bulunan müşterek acenta da imzalayabilir.

Bu konişmentoya göre, taşıyanların hepsi tüm taşıma safhalarından müteselsilen sorumlu tutulacaklardır.

Bu yüzden yükteki gecikme zararları, hasarlar ve ziyâlar –hangi aşamada oluştuğuna bakılmadan- tüm taşıyanların ortak mükellefiyetidir. Dolayısıyla gönderilen, bunlar için taşıyanlardan herhangi birine başvurabilir.

Ancak her taşıyanın sadece kendi taşıma safhasından sorumlu tutulabileceği öngörülmüş ise, o halde müteselsil sorumluluk mevzubahis olmayacaktır.

Konişmento Şekli ve İçeriği

Bu kıymetli bir evrak olduğu için yazılı olarak düzenlenmesi gerektiği âşikârdır. Konişmento muhtevası TTK. 1098 M. ve 1114 M.’de bildirilmiştir.

Bu kayıtlar zorunlu içeriği meydana getirmez. Bu nedenle bazıları senet metninde bulunmayabilir ve bu, konişmentonun ortaya çıkmasını engellemez. Oysa ticari senetlerde tam tersi bir durum söz konusudur.

Senetlerin konişmento olup olmadıklarını tayinde ölçü, bunun basit bir tesellüm makbuzundan ibaret olmayıp, bilakis kıymetli evrak teşkil etmesidir. Varma limanı, yolculuk ve yük açısından yeter derecede açıklığa sahip olması, yani bu konuları gerektiği gibi aydınlatması da konişmentonun ayırıcı özelliklerinden biridir.

Öte yandan konişmentonun sıhhat şartlarından bir diğeri ise tanzim eden kimseye ait el yazısı ile bir imzanın bulunmasıdır. Çünkü bu, yazılı bir irade beyanıdır ve imza edilmesi gerekliliği açıktır.

Konişmentoya ilişkin kayıtlar şöyle sıralanabilir:

1. Taşıyanın İsmi: Konişmentoda taşıyanın ad-soyad bilgisi veya ticaret unvanı yer almalıdır. Çünkü konişmento taşıyanı borç altına sokar. Ancak taşıyan adının gösterilmediğini varsayalım. Bu durumda konişmentonun geçerliliği iptal olmaz.

Eğer konişmento taşıyan yahut acentası tarafından düzenlenmiş ise hesabına veya nâmına imza edilen ya da konişmentoyu imza eden kişi taşıyan olarak kabul edilir. Velev ki adı gösterilmemiş olsun.

2. Yükletenin adı
3. Kaptanın ismi
4. Gönderilenin ismi
5. Geminin ismi ve tâbiiyeti
6. Boşaltma limanı
7. Yükleme limanı
8. Yük ile ilgili kayıtlar
9. Navluna ait koşullar (Navlunun peşin tahsil edildiği veya gönderilen tarafından varma yerinde ödeneceği vb.)
10. Konişmentonun tanzim tarihi ve yeri
11. Nüsha sayısı
12. Pul ve imza
13. Sâir kayıtlar (Yüklemeye, boşaltmaya, müşterek avarya kaidelerine, yetkili mahkemeye yönelik kayıtlar vs.)