Kamulaştırmanın amacı ve hukuki dayanakları nelerdir sorusu kamulaştırmaya yönelik davaların göz önüne gelmesi ile oldukça fazla merak edilmektedir. Gerçek ya da tüzel kişiye ait bir taşınmazın, kaynağın ya da irtifak haklarının kamu yararı gözetilerek, devletin ilgili kurum ve kuruluşları tarafından tespit edilen bedelinin ödenmesi ile rızası dışında bu hakkın tamamının ya da bir kısmının elinden alınmasına ve devlet tarafından el konulmasına kamulaştırma denilmektedir.
Mülkiyet hakkı anayasamızca korunması mutlak ve esas olan bir hak olmakla birlikte kamu yararını gözeten özel ve istisnai durumlarda kamulaştırma işlemi yapılabilmektedir. Bu süreçte işte bu yüzden çok sıkı kurallara bağlanmıştır.
Kamulaştırmada belirlenen bedel peşin ve nakit olarak ödenir. İstisnai ve özel durumlar bu tutar en fazla 5 yıla kadar taksitlendirilebilir. Gecikme ve taksitli ödemelerde devletin belirlemiş olduğu en yüksek faiz oranı işletilir.
Kamulaştırmanın Amacı Nedir?
Kamulaştırmanın amacı ve hukuki dayanakları nelerdir konusunda kamulaştırmanın amacına yönelik olarak dayanaklar belirlenmiştir. Hukuk sistemine göre mülkiyet hakkı korunması gereken bir hak olduğu için yapılacak kamulaştırma işleminde aranan en önemli gerekçe bu işlemin kamu yararına olmasıdır. Kamu yararı denildiğinde ise devletin menfaatlerini göz önünde tutarak, devletin varlığının esası olan halkına ve milletine daha iyi hizmet verebilmesi ve halkının ihtiyaçlarını daha rahat karşılayabilmesidir. Kısacası kamulaştırmanın amacı toplumun huzuru ve refahını sağlamaktır. Bu bağlamda kamulaşmanın temel nedenleri olarak tarım reformu, toprak düzenlemeleri, bayırdır, imar işleri, yatırım ve planlar için toprak gereksinimlerini sıralayabiliriz.
Hukuki Dayanaklar Nelerdir?
Kamulaştırmanın amacı ve hukuki dayanakları nelerdir sorusunun cevabını yanıtlarken esas amacı olan kamu yararından bahsedilmesi gerekmektedir. Kamu yararı olmadan kamulaştırma yapılamayacağı için öncelikle kamu yararı kararının alınması gerekmektedir. Kamulaştırmanın hukuki dayanaklarının temellerini anayasamızın 36. ve 46. maddeleri ile 4650 sayılı kamulaştırma kanunu oluşturmaktadır.
Anayasamızın 35. maddesine göre herkes miras ve mülkiyet hakkına sahiptir. Bu hak ancak kamu yararı amacıyla sınırlandırılabilir. Mülkiyet hakkı toplum yararına aykırı ve engel olamaz. Yine anayasamızın 46. maddesine göre kamu yararının gerektirdiği hallerde devlet kamu tüzel kişileri karşılıklarını peşin ödemek şartıyla özel mülkiyette bulunan taşınmaz malların tamamını veya bir kısmını kanunla gösterilen esas ve usullere göre kamulaştırmaya veya bunlar üzerinde idari irtifak hakkı kurmaya yetkilidir.
Kamu Yararı Kararı Nasıl Verilir?
Kamulaştırma kanununu güncellenmeden önceki halinde yani 2942 sayılı kamulaştırma kanunun 5. maddesinde kamulaştırma işinin kamu yararına uygunluğu kararını verecek kamu kurum ve idareleri belirtilmiştir. Güncellemeden sonra ise tarafların kendi arasında bir bedel üzerinden anlaşmaları gerekmektedir. Anlaşma yapılamaması halinde kamulaştırmanın amacı ve hukuki dayanakları nelerdir sorusuna yönelik bir değer tespiti yapılmaktadır.
Kamu yararı kararını verecek kamu kuruluşlarını şu şekilde sıralayabiliriz:
- Köy yararı tespiti için köy ihtiyar kurulu,
- Belediye yararı tespiti için belediye encümeni,
- İl özel idaresi yararı tespiti için il daimî encümeni,
- Devlet yararı tespiti için il idare kurulu,
- Yükseköğretim Kurulu yararı tespiti için Yükseköğretim Kurulu,
- Üniversite, Türkiye Radyo-Televizyon Kurumu, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu yararı tespiti için ilgili kurumların yönetim kurulları,
- Kamulaştırma Kanunun üçüncü maddesinin ikinci fıkrasında sayılan amaçlarla yapılacak kamulaştırmalarda ilgili bakanlık,
- Kamu kurumları için yarar tespitini yönetim kurulu veya idare meclisi, bunların olmaması halinde yetkili idare organları,
- Aynı ilçe sınırları içinde birden çok köy ve belediye yararı tespiti için ilçe idare kurulu,
- Bir il sınırları içindeki birden çok ilçeye bağlı köyler ve belediyeler yararı tespiti için il idare kurulu,
- Ayrı illere bağlı birden çok kamu tüzel kişileri yararı tespiti için Bakanlar Kurulu ya da Cumhurbaşkanı,
Kamulaştırma kanununun 6. maddesine göre yetkili olan merci tarafından kamu yararının belirlenmesi ve kamu yararı kararının verilmesi yeterli değildir. Buna ilişkin olarak hukuk sisteminin sağlıklı işlemesi ve bir dayanak olması için bir çeşit idari denetim mekanizmasına gerek görülmüş ve verilecek olan bu kamu yararı kararının onaylanması gerekliliği düzenlenmiştir.