Deniz hukukunda Türk bayrağı çekme hakkı, TTK 823. İle düzenlenmiştir. Bütün Türk gemilerinin Türk bayrağı çekme hakkı vardır. Sadece Türk vatandaşlarına ait olan, mâliklerinin Türk olduğu gemilere Türk gemisi denir.

Yalnız bu hususta bazı ihtimâller söz konusudur:

1. Gemi tek bir kişiye aittir. Bu durumda o kimsenin Türk vatandaşı olması lâzımdır.
2. Yahut gemi birden fazla kişinin malıdır. O halde pay çokluğu Türk vatandaşlarına ait olmalıdır.

Yalnız mâlikin veya mâliklerin ikâmetgâhı Türkiye’de olmasa bile bu, geminin Türk gemisi sayılmasına mânî teşkil etmez.

3. Bir başka senaryo ise, geminin birden çok kişiye ait olmasına rağmen donatma iştirâki hâlinde işletilmesidir. Böyle bir durumda, donatma iştiraki Türk Ticaret Sicili’ne tescil edilmiş olmalıdır. Payların yarısından çoğu Türklere aitse, iştiraki temsil ve idare etme salâhiyeti bulunan donatanların çoğunluğu da Türk vatandaşıysa o gemi Türk gemisi olarak kabul edilir.
4. Bazen de gemiler tüzel kişilerin malı olur. Bu takdirde, ilgili tüzel kişinin Türk kanunlarına uygun olarak kurulan bir tüzel kişi olması zorunludur. Vakıf, dernek, müessese ve Teşekkül gibi yapılarda idare organını teşkil edenlerin çoğunluğu da Türk olmak zorundadır.
5. Bir gemi Türk ticaret şirketlerine ait ise bakılır: Şirketi temsil ve idare etmeye yetkisi bulunan ortakların çoğu Türk vatandaşı mı? Şirket sözleşmesi doğrultusunda oy çoğunluğu yine Türk vatandaşlarda mı bulunuyor? Bu şartlar yerine gelmemişse o gemi Türk gemisi sayılmaz.
6. Sermayesi paylara bölünen komandit ve anonim şirketlerde ise ayrıca şöyle bir şart aranır: Pay çokluğunun nâma yazılı izne ve başka birine devredilmesi şirket yönetim kurulunun vereceği izne bağlı bulunmalıdır. Bu şartı hâiz olan gemiler Türk gemisi sayılacaktır.

Gemilerde Bayrak Kullanımı Neden Önemlidir?

Bir gemi hangi ülkenin limanına kayıtlı ise o ülkenin bayrağını taşır. (Bu ülkeye ‘bayrak devleti’ denir.) Gemi, ilgili işlemlerini yürütürken o ülkedeki kanunlara tâbî olur.

Bununla birlikte gemi bayrağının ulusal bayraktan farklı bir görünümde olması mümkündür.

Denizciliğin kendine özgü âdetleri, örfleri ve kuralları vardır. Bir geminin taşıdığı bayrak, işletmecisi, sahibi, geminin denetimiyle görevli klas kuruluşları ve gemi adamları farklı ülkelere ait olabilirler.

Lâkin her geminin ‘bayrak devleti’ne ait bir bayrak altında olması, taşıdığı bayrağın gereği olan kuralları uygulaması zorunludur.

Örneğin bir gemi Türk bayrağına sahip ise o gemide yalnızca Türk personel ve bakanlık tarafından izin verilen Türkî devletlere ait personeller çalıştırılabilir. Ayrıca çalıştırılan personellerin; gelir vergisi, BES, SSK gibi ödemeleri de gerçekleştirilmek zorundadır.

Türk Gemisi Yabancı Bayrak Çekebilir mi?

İstisnâî durumlarda Türk gemilerinin yabancı bayrak çekmesine izin verilmiştir. Yine, yukarıdaki şartlara hâiz olmayan bazı gemiler de –istisnâen- Türk bayrağı çekebilir. Bu hüküm Türk Ticaret Kanunu’nun 842. Maddesiyle sâbittir.

Buna göre;

• Türk gemilerinden biri 823. Maddede belirtilmiş nitelikleri taşımayan kişilere, kendi nâmına işletmeleri için, en az bir yıl süre ile bırakılabilir. Bu durumda mâlikin talep etmesi üzerine Denizcilik Müsteşarlığı geminin yabancı bayrak çekmesine müsaade edebilir. (Bu, en fazla 2 sene ile sınırlıdır.)
• Bu izin kanuni nedenlerle geri alınmadığı sürece veya izin müddeti dolmadıkça gemi yeniden Türk bayrağı çekemez.
• Turizm yat işletmesi tarafından kirayla tutulan bir yabancı yat, Türk bayrağı çekme izni verme yetkisine sahiptir.

Bayrak çekme hakkına yönelik hükümlere muhâlif hareket eden kişiler Ticaret Kanunu’nun 832. Maddesiyle belirlenmiş cezalara tâbî olur.

Türk gemilerinin yabancı bayrak çekebilmeleri için şu şartların mevcudiyeti aranır:

• Geminin, 823. Maddede zikredilen nitelikleri taşımayan bir tüzel veya gerçek kişiye, kendi adına işletmesi maksadıyla, en az bir senelik süre ile bırakılmış olması gerekir.
• Geminin işletilmesinden sorumlu olacak şahıs hangi memleketin kanunlarına tâbî ise, gemide o memleket bayrağının çekilmesine engel teşkil etmemelidir.
• Geminin mâliki ya da mâlikleri, yabancı bayrak çekme iznini Denizcilik Müsteşarlığı’ndan talep etmelidir.
• İzin alınmış olmalıdır. Bu izin en fazla 2 yıl için verilebilse de biten izni uzatmak mümkündür.

Yabancı Geminin Türk Bayrağı Çekmesi

Bu ise aşağıdaki şartlara bağlanmıştır:

• Türk gemisi olmayan bir geminin, 823. maddede belirtilen niteliklere sahip kişi veya kişilere kendi nâmına işletmek üzere bırakılmış olması (En az 1 yıl süre ile),
• Gemi hangi milliyete mensupsa, o memleketin kanunlarında gemilerin Türk bayrağı çekmelerine engel bir hüküm bulunmaması,
• Gemi mâlikinin veya mâliklerinin Türk bayrağı çekilmesine muvâfakat etmesi,
• Denizcilik Müsteşarlığı tarafından izin vrilmiş olması (Türk mevzuatındaki gemi zabitleri ve kaptanlar ile ilgili hükümlere riâyet edilmesi koşuluyla geminin bırakma süresince müsaade edilebilir. İzin alan kişinin 2 sene arayla bunu yenilemesi, izin için gereken şartların mevcut olmaya devam ettiğini belgelemesi gerekir.)

Türk Bayrağı Çekme Hakkının Kullanımı

Bir gemi Türk bayrağı çekme hakkına sahip ise bunu kullanabilmesi için gemi sicil memurluğundan alınan gemi tasdiknâmesine ihtiyacı vardır. Bu, gemi sicil kaydının numunesidir. (M. 354).

Sicile kayıtlı olmayan gemiler tasdiknâme alamaz. Bir gemi ülkemiz dışındaki başka bir yerde Türk bayrağı çekme hakkı kazanmış ise, bayrak şahâdetnâmesi de tasdiknâme yerine geçer. Bu, bölgede yer alan Türk Konsolosluğu tarafından verilir.

Bayrak şahâdetnâmesinin geçerliliği 1 yıldır. Yolculuğun mücbir sebeplerle uzaması hâlinde şahâdetnâmenin muteberlik süresi de uzayacaktır. (M. 828/1).

Gemi bir Türk limanında inşa edilmişse ancak 823. madde uyarınca Türk bayrağını çekme hakkı yoksa, geçici bir bayrak şahâdetnâmesi verilir. Denizcilik Müsteşarlığı’nın vereceği bu şahâdetnâme, gemi gideceği yere varıncaya kadar geçerli olur. (M. 828/2).

Yabancı bir geminin Türk bayrağı çekme izni alması hâlinde Denizcilik Müsteşarlığı tarafından bu gemilere bayrak şahâdetnâmesi teslim edilir. Bu belge ile izin süresi dolana kadar Türk bayrağı çekilebilir.

Bayrak şahâdetnâmesinin düzenlenme biçimi Bayrak Şahadetnameleri Hakkındaki Tüzük’te (13.3.1957 tarih) gösterilmiştir.

• Bir İstisnâ

18 gros tonilâtodan daha küçük gemilerin bayrak şahâdetnâmesine ve gemi tasdiknâmesine gerek olmadan Türk bayrağını çekmeleri mümkündür. (Ticaret Kanunu, M. 829)

Söz konusu gemilerin sicile tescili zorunlu değildir. O yüzden sicil dairesinin vereceği bir belgeye de ihtiyaç yoktur.

Tonilâtosu ne olduğu fark etmeksizin, ticari olmayan hiçbir geminin gemi siciline tescil edilmesi mecburî değildir. Fakat bu tür gemilerin bayrak çekme haklarını nasıl kullanabilecekleri kanunda tavzih edilmemiştir.

Türk Bayrağı Çekme Hakkını Kaybetme

Bir donatma iştirakinde müşterek donatan veya donatanların çoğu Türk vatandaşlığını kaybederse veya payları yabancıya geçerse bu durumda geminin Türk bayrağı çekme hakkı korunur. (1 yıl süre ile.)

Fakat bunlar paylarını yabancılara kendi iradeleriyle temlik edecek olurlarsa geminin Türk bayrağı çekme hakkı kaybolur.

Türk Uluslararası Gemi Sicili Kanunu’na Göre Türk Bayrağı Çekme Hakkı

Bu sicile tescil edilmiş olan gemilerin Türk bayrağı çekebilecekleri kanunda öngörülmüş durumdadır.

Dolayısıyla bu, sicile tescil şartını yerine getirerek edinilen bir haktır. Türk Uluslararası Gemi Sicili (TUGS) için gemilerin TUGS Gemi Tasdiknâmesi almaları gerekir.

TUGS’ne tescil edilerek Türk bayrağı çekme hakkı almış olan yatlar ve gemiler kabotaj tekelinden de yararlanabilir. Fakat bunun için TTK M. 823 hükmünde öngörülmüş koşullara hâiz olmaları şarttır. (TUGSK M. 7 / II).

Bu itibarla; TUGS kaydı bulunan bir gemi, yat veya özel yapılı / özel maksatlı gemiler, TTK M. 823 hükümlerine tâbîdir.

MMT HUKUK VE DANIŞMANLIK