Deniz iş hukuku, denizlerdeki işveren ve işçi ilişkilerini düzenleyen uluslararası hukuk dalıdır. Türk bayrağı taşımakta olan gemiler, bu gemilerde bulunan personeller ve işverenlerin göl, akarsu ve denizlerdeki durumu Deniz İş Kanunu’yla ve bu kanuna bağlı yönetmeliklerle çözümlenir.

Deniz İş Hukuku Kavramları Nelerdir?

Deniz iş hukukunu etraflıca anlayabilmek için bazı literatür kavramlarını bilmek önemlidir.

Onlardan bazıları şunlardır:

• Gemi Adamı

Gemilerde hizmet akdiyle çalışan kişilere gemi adamı denir. Örneğin; zabit, kaptan ve yardımcı personeller bunlardan bazılarıdır.

854 sayılı Deniz İş Kanunu’nda deniz iş hukukunun: 100 ve 100 gros tonilatodan daha büyük, ayrıca Türk bayrağına sahip gemilerde çalıştırılan gemi adamlarına, bunların işverenlerine uygulanacağı belirtilmiştir.

Dipnot: Gemi için kullanılan büyüklük ölçü birimine Gros tonilato denir.

• İş Sözleşmesi:

Gemi adamı iş sözleşmesi deniz iş hukukuna göre yazılı şekle tâbîdir. Sözleşmenin bir nüshâsı işverende, öteki nüshâsı da işçide kalır.

İş sözleşmesi düzenlenirken şu unsurlara yer verilmesi zorunludur:

• Gemi adamının sicil numarası, doğum tarihi ve yeri,
• Gemi adamına ve işverene ait ad-soyad ve ikâmet bilgileri,
• Geminin kayıtlı sicil dairesi, büyüklük değeri (groston cinsi), sicil numarası ve gemi adı,
• İş akdinin yapıldığı yer ve akdin gerçekleştirildiği tarih,
• Gemi adamı aynı işverenin farklı gemilerinde de çalışıyorsa bunun belirtilmesi,
• İş akdinin belli bir süre ile sınırlı olup olmadığı bilgisi,
• Gemi adamının çalışmaya başlayacağı tarih, yer ve iş tanımı,
• Gemi adamına ödenecek ücret miktarı, ödenme yeri, ödenme zamanı, ücrete ilişkin esaslar, ikramiyelere ve primlere yönelik bilgiler,
• Taraflarca belirlenmiş olan diğer şartlar.

Gemi Adamlarının Sahip Olduğu Hak ve Yükümlülükler Nelerdir?

• Senelik izin hakkı,
• İkâmet, ücret ve iâşe hakkı,
• Fazla çalışma ücreti hakkı,
• Hafta tatili gibi çeşitli tatil hakları,
• Kıdem ve ihbar tazminatı hakları,
• Sosyal güvenlik hakkı.

Bu haklara ilâveten, gemi adamının birtakım yükümlülükleri vardır.

‘İş görme borcu’ onlardan biridir. İş görme yükümlülüğü iş akdinden doğar. Bunu bizzat işçinin yerine getirmesi gerekir.

Bunun yanında gemi adamlarının işverenlerine karşı özen ve sadakat borcu da mevcuttur. İşverenin talimatlarına ve düzenlemelerine uygun hareket etmekle mükelleftirler.

Deniz İş Hukukunda İşverenin Hakları ve Yükümlülükleri

Deniz iş hukuku çerçevesinde işverene tanınmış haklar ve işveren için düzenlenmiş olan yükümlülükler şöyledir:

1. Eşit davranma yükümlülüğü,
2. İş sağlığına ve iş güvenliğine ilişkin tedbirleri yerine getirme yükümlülüğü,
3. Ücret ödeme yükümlülüğü,
4. Gemi adamlarının ikâmeti ve iâşesi yükümlülüğü,
5. Eski hükümlü ve engelli çalıştırma yükümlülüğü.

Deniz İş Hukuku’nda Fesih Halleri

Deniz iş hukuku fesih hallerine geniş bir yer verir.

İşveren veya gemi adamı dilediği zaman iş akdine son verme hakkına sahiptir. Ancak işverenin yahut gemi adamının iş akdini feshetmeleri bazı hukuki sonuçları da beraberinde getirecektir.

Söz gelimi; ihbar tazminatı, kıdem tazminatı ve sâir ödemeleri buna örnek gösterebiliriz.

Deniz İş Kanunu md.14/1 düzenlemesiyle işverenin haklı bir sebebe dayanmak koşuluyla iş akdini feshetmesi aşağıdaki durumlarda mümkün olabilir. (Bunlar, hem işverenin hem de işveren tarafından tayin edilmiş vekilin iş akdini feshetmesini haklı kılar.)

• Gemi adamının gemide çalışmasını olanaksız hâle getirecek durumlar (Çalışmaktan men edilmesi, hapis veya tutukluluk hâli gibi.)
• Gemi adamının gemiye dönmemesi yahut dönmesine rağmen hizmet etmemesi.
• Gemi adamının işveren vekiline veya işverenine karşı genel ahlâka ve âdâba veya denizcilik teamül ve kurallarına aykırı davranması.
• Gemi adamının hizmet akdine veya yasaya muhalif hareket etmesi.

Deniz iş hukuku hükümleri kapsamında ayrıca gemi adamına fesih hakkı tanınmıştır. Aşağıdaki hallerden birinin veya birkaçının var olması hâlinde gemi adamı hizmet sözleşmesini feshetme hakkına sahiptir:

• İşverenin yahut işveren vekilinin gemi adamına karşı uygunsuz davranışlarda bulunması (Yani genel ahlâk ve âdâba uymayan veya denizcilik teamülleriyle ya da kurallarıyla bağdaşmayan bir muamele göstermeleri.)
• İşveren vekilinin / işverenin gemi adamına iş akdiyle örtüşmeyen veya yasalara zıt hareketler sergilemesi.
• İşverenin ücret ödeme sorumluluğunu sözleşme hükümlerine ve yasaya göre yerine getirmemesi. (Deniz İş Kanunu madde 14/2)

Bunlar, gemi adamının iş akdini haklı bir gerekçe ile feshetmesine imkân tanır.

Bu hallere ek olarak, şu hallerde de gerek işverenin, gerekse gemi adamının haklı fesih olanağı mevcuttur:

• Geminin terk edilmesi,
• Gemiye savaş ganîmeti olarak el konulması,
• Geminin kaybolması,
• Türk bayrağı çekme hakkının yitirilmesi; bunlar hizmet akdini kendiliğinden sona erdirir.
• Ayrıca gemi adamı hangi sebeple olursa olsun eğer 30 günden uzun bir süredir gemide çalışmıyor ise iş akdinin her iki tarafça da feshedilmesi mümkündür.

Deniz iş hukuku kapsamında Deniz İş Kanunu madde 14/1 ve 14/2 tarafından belirlenmiş hükümler uyarınca fesih hallerini ifade ettik. Bahsi geçen fesih hakkı için öngörülen bir kullanım süresi vardır. Bu süre altı gündür ve hak düşürücü süre olarak tanımlanır.

Bir başka deyişle, fesih hakkını doğuran olayın gerçekleştiği öğrenildikten sonra o tarihten itibaren 6 gün içinde bu hakkı kullanmak gerekir.

Fesih hakkını meydana getiren olay öğrenilmiş ise, feshe yol açan olayın üstünden 1 sene geçmekle beraber fesih hakkı sona erer.

Deniz İş Hukuku’na Göre Haklar

• Ücret Hakkı

Gemi adamının emeği ve çalışmaları mukabilinde hak ettiği para ‘ücret’ kavramıyla tanımlanır. Bu paranın ödenmesi, gemi adamına ait banka hesabına yatırılması suretiyle gerçekleşir.

Çalışma karşılığında verilecek ücretin belli bir günde ve ayda bir defa ödenmesi gerekir.

• Kıdem Tazminatı Hakkı

Deniz İş Kanunu ile ifade edilen haklardan bir diğeri kıdem tazminatı olup, gemi adamının bu tazminata hak kazanması için bazı şartlar vardır.

Şöyle ki; iş akdi kıdem tazminatını gerektirecek biçimde feshedilmiş olmalıdır.

Bu çerçevede, kıdem tazminatı alınmasına hak kazanılmasını sağlayan halleri şöyle listelemek mümkündür:

• Gemi adamının hayatını kaybetmesi,
• Geminin Türk bayrağı çekme hakkını yitirmesi, savaşta ganîmet olması, terk edilmesi, kaybolması,
• Gemi adamının; toptan ödeme alma gayesi ile veya emeklilik, yaşlılık, mâlullük nedeniyle iş akdini feshetmesi,
• Gemi adamının zorunlu askerlik sebebiyle işinden ayrılmak durumunda kalması,
• Devam etmekte olan iş akdinin gemi adamı tarafından madde 14/2 ve 14/3 ile ifade edilmiş hallerde feshedilmesi,
• İşverenin gemi adamıyla arasındaki iş akdini feshetmesi (Madde 14/1’de ifade edilmiş hallerin dışında).

Deniz İş Hukuku’na Göre Gemi Adamının Çalışma Süresi

Deniz iş hukuku kuralları gereğince gemi adamlarının günlük çalışma süresi maximum 8 saat ile sınırlandırılmıştır. Haftalık çalışma süresi ise en fazla 48 saat olarak belirlenmiştir.

Söz konusu saatlerin aşılması hâlinde gemi adamı fazla çalışma hükümleri iktizâsınca fazla mesai ücreti almaya hak kazanacaktır.

Deniz İş Hukukuna Göre Çalışanların İzin Hakkı

Gemi çalışanlarının yıllık izin hakları mevcuttur. Fakat bu izin hakkını kullanabilmeleri için aynı işveren altında aralıksız 6 ay süreyle çalışmış olmaları lâzımdır.

Gemi adamının 6 ay-1 yıl arası çalışması hâlinde yıllık izin 15 günden daha az olamaz.

Gemi adamının çalıştığı süre 1 yıldan daha uzun ise yıllık izin bir sene içinde en az 1 ay olmak durumundadır. Daha kısa olması Deniz İş Kanunu’na aykırıdır.

Profesyonel Deniz İş Hukuku Avukatlık Hizmetleri

Gemi adamı ve işveren ilişkilerinden doğan tüm ihtilaflar, çekişmeler, uyuşmazlıklar ve davalar deniz iş hukuku avukatı tarafından çözüme kavuşturulur.

Herhangi bir menfaat veya hak kaybı yaşamak istemiyorsanız hukuki destek için deniz iş hukuku danışmanlık ve avukatlık hizmetlerinden faydalanabilirsiniz.

Daha fazla bilgi için MMT Hukuk ile irtibata geçebilir ve merak ettiğiniz konularda uzman avukatlarımıza danışabilirsiniz.